Heeft cafeïnevrije koffie eigenlijk een placebo-effect? Experts onthullen de verrassende waarheid

In dit artikel:

Onderzoek en deskundigen suggereren dat je vaak best een cafeïnevrije kop koffie kunt proberen zonder veel aan alertheid in te boeten, omdat het ritueel rond koffiedrinken zelf een sterk placebo-effect kan geven. Diëtiste Maura Fowler wijst erop dat geur, smaak en de verwachting dat koffie energie geeft bijdragen aan het wakker-gevoel. Een studie uit 2023 liet zien dat mensen die echte koffie dronken actiever waren in hersengebieden die visuele verwerking en probleemoplossing sturen, meer dan bij alleen een cafeïnesupplement — wat wijst op een rol voor het zet- of koopritueel. Een recentere studie uit 2025 ondersteunt dat idee verder.

Praktische feiten: een gewone portie cafeïnevrije koffie (240 ml) bevat doorgaans nog 2–15 mg cafeïne, dus wie zeer gevoelig is kan daarvan nog effect merken. Tegelijkertijd heeft cafeïne ook voordelen: het levert niet alleen een energieboost maar bevat ook voedingsstoffen (zoals B2, B3, kalium en magnesium), antioxidanten en wordt in sommige onderzoeken gelinkt aan een lager risico op dementie.

Er zijn ook nadelen. Cardioloog Gregory Marcus (UCSF) voerde een gerandomiseerd onderzoek onder regelmatige koffiedrinkers uit en vond dat mensen die koffie met cafeïne kregen meer premature ventriculaire contracties (PVC’s) hadden — vroege hartslagen uit de onderste hartkamers. PVC’s zijn meestal onschadelijk, maar kunnen soms nader onderzoek of behandeling vereisen. Verder schakelen sommige mensen over op decaf om angst, slaapklachten, maag-darmproblemen, zwangerschapsoverwegingen of medicijninteracties te verminderen.

Waarom reageren mensen zo verschillend op cafeïne? Factoren zijn onder meer frequent gebruik (aanpassing via adenosinereceptoren waardoor tolerantie ontstaat), genetica (snel of langzaam cafeïne afbreken), spiermassa en andere individuele eigenschappen. Het abrupt stoppen met dagelijkse cafeïne kan onaangename ontwenningsverschijnselen geven zoals hoofdpijn, somberheid of concentratieproblemen; onderzoek schat dat ongeveer 8% van de volwassenen teken van cafeïne‑afhankelijkheid kan vertonen.

Wil je zelf testen of je het placebo-effect kunt benutten? Marcus raadt een korte, gecontroleerde proef aan: maak een schema van tien weken op basis van tien muntopgooien (willekeurige toewijzing) en wissel per week tussen gewone en cafeïnevrije koffie, terwijl je dagelijks stemming, slaap en alertheid noteert. Zo vermijd je dat één dag ontwenningsverschijnselen je conclusies vertekenen.

Kortom: voor veel mensen kan cafeïnevrije koffie, gecombineerd met het vertrouwde koffieritueel, voldoende gevoel van energie opleveren dankzij placebo-invloeden. Toch heeft cafeïne ook mogelijke gezondheidsvoordelen en voor sommigen nadelen; afbouwen is meestal niet gevaarlijk maar kan ongemakkelijk zijn. Een gefaseerd, gecontroleerd experiment helpt te bepalen wat voor jou werkt.