Bevinden we ons in een leesmonocultuur?

In dit artikel:

BookTok, Bookstagram en literaire nieuwsbrieven zouden lezers toegang geven tot een enorme variëteit aan boeken. Toch leek tijdens de afgelopen zomer juist iedereen dezelfde titels te lezen, waaronder *Strangers*, *Famesick* en *Yesteryear*. De populariteit van deze boeken roept de vraag op waarom zo weinig andere titels doordringen tot het collectieve bewustzijn, terwijl traditionele uitgevers jaarlijks meer dan 600.000 boeken publiceren.

Volgens essayist en criticus Maris Kreizman hangt dit samen met de teloorgang van de literaire journalistiek. Veel kranten en tijdschriften zijn verdwenen of hebben hun boekenbijlagen ingekrompen, waardoor er minder professionele curatoren zijn die lezers op nieuwe of onbekende auteurs wijzen. Online leveren stukken over bredere thema’s, zoals ‘tradwives’ of affaires, vaak meer kliks op dan traditionele boekrecensies. Daardoor wordt niet zozeer ontdekt welk boek interessant is, maar vooral gevolgd waar al veel mensen over praten.

Ook de uitgeverswereld werkt volgens Kreizman en recensent Lincoln Michel steeds meer volgens een blockbuster-model. Door concentratie in de sector moeten dezelfde verkoopteams grote fondsen met lange boekenlijsten promoten. Daardoor krijgen enkele titels enorme marketingbudgetten, terwijl zelfs auteurs bij grote uitgeverijen nauwelijks zichtbaarheid krijgen. De zogenoemde midlist, het middensegment van boeken met een stabiel maar niet spectaculair verkooppotentieel, is volgens Michel vrijwel verdwenen. Ook heruitgaven van vergeten auteurs kunnen die scheefgroei niet volledig herstellen; bovendien blijven daarin schrijvers van kleur en vertaalde literatuur vaak ondervertegenwoordigd.

Lezers houden de trend eveneens in stand. Lezen is weliswaar individueel, maar boeken fungeren ook als toegangsbewijs tot een gesprek met vrienden, online gemeenschappen en boekenclubs. Uit angst iets te missen kiezen mensen daarom voor titels waarover iedereen praat, zelfs wanneer ze verwachten het boek niet goed te vinden. Volgens merkconsulent en schrijver Ochuko Akpovbovbo doen populaire boeken het op TikTok vooral goed wanneer ze aansluiten bij bestaande gesprekken en uitnodigen tot persoonlijke verhalen, meningen en controverse. Dat bevoordeelt boeken die gemakkelijk in actuele thema’s en korte online content passen, in plaats van werken die vooral door diepgaande kritiek worden gewaardeerd.

Daar komt de invloed van algoritmen en AI bij. Boekverkoper Natalie Beecroft signaleert dat klanten steeds vaker met ChatGPT-aanbevelingen komen. Zulke systemen bouwen voort op bestaande populariteit en commerciële signalen, waardoor ze vooral bekende titels aanraden. Kleine uitgevers, onafhankelijke auteurs, vertaalde boeken en werken van auteurs van kleur krijgen daardoor minder kans om zichtbaar te worden. Tegelijkertijd hebben Amerikanen steeds minder vrije tijd: in 2025 lazen 15-plussers gemiddeld slechts zestien minuten per week voor hun plezier. Wie weinig tijd heeft, grijpt sneller naar de meest zichtbare en eenvoudig te vinden boeken.

Toch bestaat er onder de dominante bestsellers nog steeds een gevarieerd literair landschap. Lezers die zich intensiever met boeken bezighouden, zoeken juist naar vertaalde, queer, experimentele of vergeten literatuur. Onafhankelijke boekhandels, gespecialiseerde Bookstagrammers en nieuwsbrieven zoals *Favorable Margins*, *Milking It* en *Martha’s Monthly* kunnen daarbij helpen. Ook schrijvers en critici die oudere of onderbelichte titels opnieuw bespreken, bieden een alternatief voor de algoritmische boekenstroom.

Het ontdekken van nicheboeken kan zelfs een nieuw statussymbool worden: een manier om te laten zien dat iemand zich aan de culturele monocultuur heeft onttrokken. Helemaal ontsnappen aan de hype lukt echter nauwelijks. Zoals Michel opmerkt, kunnen boeken die in de ene online gemeenschap alomtegenwoordig zijn elders volledig onbekend blijven.